“Doğal”, “organik”, “dermatolojik olarak test edildi” ne demek?

İddia ile sertifika arasındaki fark

Bir iddia, üreticinin ürünü hakkında yaptığı bir açıklamadır. AB'de ve onunla uyumlu Türkiye mevzuatında kozmetik iddialarının doğru, kanıta dayalı, dürüst ve adil olması gerekir; tüketiciyi yanıltmamalı ve yasal olarak zorunlu olan bir özelliği ürünün ayrıcalığı gibi sunmamalıdır. Ancak “doğal” gibi kelimelerin kozmetikte ayrıntılı, tek bir yasal tanımı yoktur.

Bir sertifika ise bağımsız bir kuruluşun belirli bir standarda göre ürünü veya üretimi denetlediğini gösterir. Sertifikalı ürünlerde ambalajda genellikle denetleyen kuruluşun logosu ve sertifika bilgisi yer alır. Bu yüzden ön yüzdeki bir kelimeye değil, tanınmış bir sertifika logosuna ve arka yüzdeki içindekiler listesine bakmak daha güvenilirdir.

“Organik” ifadesi gıda ve kozmetikte farklıdır

Gıdada “organik” veya “ekolojik” ifadesi yasal olarak korunmuştur. Türkiye'de organik tarım mevzuatı, AB'de ise AB organik yönetmeliği, bu ifadeyi kullanabilmek için üretimin yetkili kuruluşlarca denetlenmesini ve sertifikalandırılmasını şart koşar. Türkiye'de sertifikalı ürünlerde organik ürün logosu bulunur. Organik gıda; sentetik pestisit ve gübre kullanımının sınırlandırıldığı bir üretim yöntemini anlatır, ama ürünün şeker, yağ veya tuz içeriği hakkında bir şey söylemez. Organik bir bisküvi de bir bisküvidir.

Kozmetikte ise “organik” için bağlayıcı, ayrıntılı bir yasal tanım genellikle bulunmaz. Bu boşluğu özel sertifikasyon standartları doldurur; bu standartlar organik bileşen oranını, izin verilen işleme yöntemlerini ve kullanılabilecek koruyucuları tanımlar. Sertifika logosu olmayan bir “organik” kozmetik ürün, birkaç organik bitki özü içerip geri kalanı sıradan bir formül de olabilir.

“Doğal” her zaman “güvenli” demek değildir

Doğadan elde edilen bir madde, laboratuvarda üretilen bir maddeden otomatik olarak daha güvenli değildir. Toksikoloji açısından önemli olan maddenin kaynağı değil, yapısı, miktarı ve nasıl kullanıldığıdır. Zehirli mantarlar, sarmaşıklar ve bazı bitki özleri tamamen doğaldır.

Kozmetikte en çarpıcı örnek esansiyel yağlardır. Lavanta, çay ağacı, narenciye, tarçın veya ylang ylang yağları; linalool, limonene, geraniol, eugenol ve citral gibi bilinen koku alerjenlerini doğal olarak içerir. Bu nedenle “sentetik parfüm içermez, yalnızca doğal esansiyel yağlarla kokulandırıldı” yazan bir ürün, koku alerjisi olan biri için parfüm içeren bir ürün kadar sorunlu olabilir. Narenciye yağlarının bazıları ise güneş ışığıyla birlikte ciltte reaksiyona (fototoksisite) yol açabilir.

Tersine, sentetik veya “kimyasal” görünen pek çok madde son derece düşük endişelidir. Örneğin dimethicone ve parafin yağı kozmetik kalitede saflaştırıldığında cilt açısından iyi tolere edilir. Konuyu parfüm alerjenleri rehberinde daha ayrıntılı ele aldık.

“Dermatolojik olarak test edildi” ve “hipoalerjenik”

• Dermatolojik olarak test edildi: Ürünün bir dermatoloğun gözetiminde bir grup gönüllü üzerinde test edildiğini anlatır. Ancak testin kaç kişiyle, hangi cilt tiplerinde ve hangi sonuçla yapıldığı genellikle belirtilmez. Bu ifade “dermatologlar tarafından onaylandı” veya “herkes için uygun” anlamına gelmez.
• Klinik olarak kanıtlanmış: Bir çalışmaya dayandığını ima eder; ancak çalışmanın ölçeği ve içeriği ambalajda yer almaz.
• Hipoalerjenik: Ürünün alerji yapma olasılığını en aza indirecek şekilde formüle edildiğini iddia eder. Avrupa Komisyonu'nun kozmetik iddialarına ilişkin teknik belgesine göre bu ifade yalnızca ürün alerji potansiyelini en aza indirecek şekilde tasarlanmışsa ve bu potansiyelin çok düşük olduğu bilimsel olarak güvenilir verilerle doğrulanmışsa kullanılmalıdır; ifade, alerji riskinin tamamen ortadan kalktığı izlenimini de vermemelidir. Yine de hiçbir ürün herkes için alerji riskinin sıfır olduğunu garanti edemez.
• Komedojenik değildir: Gözenekleri tıkamama yönünde test edildiğini ifade eder; akneye eğilimli ciltler için yararlı bir ipucudur ama kesin garanti değildir.

“...içermez” iddiaları

“Parabensiz”, “silikonsuz”, “sülfatsız” gibi ifadeler en yaygın pazarlama iddialarındandır. Avrupa Komisyonu'nun kozmetik iddialarına ilişkin teknik belgesi (bağlayıcı bir yasa değil, denetim makamlarının başvurduğu bir rehberdir), yasal olarak izinli bir maddeyi kötüleyecek şekilde kullanılan “...içermez” iddialarının tüketiciyi yanıltabileceğine dikkat çeker ve buna örnek olarak doğrudan “paraben içermez” iddiasını verir. Aynı belgeye göre ürün türünde zaten kullanılmayan veya yasaklı bir madde için “...içermez” demek de uygun değildir. Örneğin metilparaben izinli ve iyi incelenmiş bir koruyucudur; onun yerine konulan koruyucu ise bazen daha az tanınan ya da daha alerjen bir madde olabilir.

Bir “...içermez” iddiası, size özel bir alerji veya hassasiyetiniz varsa yararlı bir bilgi olabilir. Ama genel olarak ürünü “daha güvenli” yapmaz. Konunun ayrıntısı için paraben gerçekleri ve efsaneler rehberine bakabilirsiniz.

“Kimyasalsız” ifadesi ise bilimsel olarak anlamsızdır: Su da dahil olmak üzere her madde bir kimyasaldır.

Temizlik ürünlerinde “doğal” ve “çevre dostu”

Temizlik ürünlerinde de “doğal”, “bitkisel”, “çevre dostu” ifadeleri sık kullanılır. Koko glukozit gibi bitkisel kaynaklı yüzey aktifler gerçekten yumuşak ve kolay parçalanabilir olabilir; ancak “bitkisel kaynaklı” bir ürün de göz ve cilt tahrişi yapabilir, parfüm alerjeni içerebilir veya güçlü asit-baz özelliğinde olabilir.

Tanınmış bir çevre etiketi, ürünün belirli çevresel kriterlere göre bağımsız olarak değerlendirildiğini gösterir. Logosuz bir “yeşil” ambalaj veya yaprak görseli ise tek başına bir güvence değildir.

Etikette ne yapmalı?

• Ön yüzdeki kelimeye değil, içindekiler listesine bakın.
• “Organik” iddiasında, gıdada resmi organik logosunu; kozmetikte tanınmış bir sertifika logosunu arayın.
• Koku alerjiniz varsa “doğal” ürünlerde de esansiyel yağları ve beyan edilen alerjenleri kontrol edin.
• “Dermatolojik olarak test edildi” ifadesini “cildime kesin uygun” olarak yorumlamayın; yeni ürünü küçük bir alanda deneyin.
• “...içermez” iddialarında, o maddenin yerine neyin konulduğuna bakın.