Paraben gerçekleri ve efsaneler: Hangileri izinli, hangileri yasak?

Paraben nedir, neden kullanılır?

Parabenler, para-hidroksibenzoik asidin esterleridir. Kozmetik, ilaç ve bazı gıdalarda bakteri ve mantar üremesini önlemek için onlarca yıldır kullanılırlar. Su içeren her ürün, açıldıktan sonra mikroplar için uygun bir ortam oluşturur. Koruyucu olmayan bir krem veya losyon kısa sürede bozulabilir, küflenebilir ya da göz ve ciltte enfeksiyona yol açabilecek mikroplar barındırabilir.

Parabenlerin bu kadar yaygın olmasının nedeni, düşük konsantrasyonda geniş bir mikrop yelpazesine karşı etkili olmaları, ucuz olmaları ve alerji yapma eğilimlerinin düşük olmasıdır. Sağlam ciltte paraben alerjisi, diğer birçok koruyucuya göre nadirdir.

Koruyucunun görevi yalnızca ürünü raf ömrü boyunca değil, siz kullanmaya başladıktan sonra da korumaktır. Kavanozun içine her parmak daldırışınızda, şişenin ağzının banyoda açık kaldığı her seferde ürüne yeni mikroplar girer. Koruyucu sistem, bu tekrarlanan bulaşmalara rağmen ürünün etiketteki açıldıktan sonra kullanım süresi (açık kavanoz simgesindeki “12M” gibi ifadeler) boyunca güvenli kalmasını sağlar.

Tüm parabenler aynı değil

Parabenler, molekülün zincir uzunluğuna göre isimlendirilir. Kısa zincirli olanlar (metil, etil) ile uzun zincirli olanlar (propil, bütil) farklı şekilde değerlendirilmiştir. Avrupa Birliği'nin bağımsız bilim komitesi SCCS'nin görüşleri doğrultusunda kurallar şöyle şekillenmiştir:

• Metilparaben ve etilparaben: En çok çalışılmış parabenlerdir. AB'de izin verilen sınırlar içinde güvenli kabul edilirler. Uygulamamızda da düşük-orta aralıkta değerlendirilirler.
• Propilparaben ve bütilparaben: İzinlidir, ancak daha düşük bir toplam konsantrasyon sınırı getirilmiştir. Ayrıca üç yaş altı çocukların bez bölgesine uygulanan ve ciltte kalan ürünlerde kullanılmaları yasaktır. Bu ihtiyat nedeniyle uygulamamızda metilparabenden biraz daha yüksek bir aralıkla değerlendirilirler.
• İzopropil, izobütil, fenil, benzil ve pentil paraben: AB'de kozmetik ürünlerde yasaklanmıştır. Bunun nedeni zararlı oldukları kanıtlandığı için değil, üreticilerin güvenliklerini değerlendirmeye yetecek veriyi sunmamış olmasıdır.

Türkiye'deki kozmetik mevzuatı AB ile uyumlu olduğundan, aynı kısıtlamalar burada satılan ürünler için de geçerlidir.

Parabenler hakkındaki yaygın endişeler

Parabenlere yönelik kaygının iki ana kaynağı vardır. Birincisi, laboratuvar çalışmalarında parabenlerin östrojen hormonunu çok zayıf biçimde taklit edebildiğinin gösterilmesidir. Ancak bu etki, vücudun kendi östrojeninden kat kat zayıftır ve zincir uzadıkça artar. Uzun zincirli parabenlere getirilen ek sınırlamalar tam da bu ihtiyat nedeniyledir.

İkincisi, bir çalışmada meme dokusunda paraben bulunduğunun bildirilmesidir. Bu bulgu, parabenlerin kansere yol açtığını göstermez; çalışmanın kendisi de böyle bir neden-sonuç ilişkisi kurmamıştır. Bugüne kadar yapılan değerlendirmelerde, izin verilen sınırlarda kullanılan parabenlerin meme kanserine yol açtığına dair bir kanıt bulunmamaktadır.

Sonuç olarak bilim kurulları parabenleri tamamen yasaklamak yerine madde bazında sınır koymayı tercih etmiştir. Bu, risk değerlendirmesinin doğal işleyişidir: aynı aileden maddeler bile ayrı ayrı ele alınır.

“Parabensiz” ifadesi ne anlatır?

“Parabensiz” bir güvenlik sertifikası değil, bir pazarlama ifadesidir. Hatta Avrupa Komisyonu'nun kozmetik iddialarına ilişkin teknik rehberi, yasal olarak izin verilen bir maddeyi kötüleyen “...içermez” iddialarının tüketiciyi yanıltabileceğine dikkat çeker. Yani bir ürünün paraben içermemesi, onu kendiliğinden daha güvenli yapmaz.

Bir ürün paraben içermiyorsa, büyük olasılıkla başka bir koruyucu içeriyordur. Önemli olan hangi koruyucunun seçildiği ve sizin cildinizin buna nasıl tepki verdiğidir. Bazı durumlarda parabenin yerine konulan madde, alerji açısından daha sorunlu olabilir.

Parabenin yerine neler kullanılıyor?

• Phenoxyethanol: Günümüzde en yaygın alternatiflerden biridir. AB'de belirli bir üst sınırla izinlidir ve bu sınırda, çocuklar dahil, güvenli kabul edilmiştir.
• Sodyum benzoat ve potasyum sorbat: Gıdalarda da kullanılan, düşük endişeli koruyuculardır; genellikle asidik formüllerde iyi çalışırlar.
• Benzil alkol: Koruyucu olarak kullanılır; aynı zamanda beyan edilmesi gereken koku alerjenleri arasındadır.
• Methylisothiazolinone (MIT) ve MCI: Parabenlerden uzaklaşma döneminde kullanımları artmış, ardından temas alerjisi vakalarındaki belirgin artış nedeniyle AB'de ciltte kalan ürünlerde yasaklanmıştır.
• DMDM Hydantoin gibi formaldehit salan koruyucular: Formaldehite duyarlı kişilerde sorun yaratabilir; uygulamamızda yüksek aralıkta değerlendirilir.

MIT örneği önemli bir ders içerir: Bir maddeden kaçınmak için yapılan toplu değişiklikler, bazen daha az incelenmiş ya da daha alerjen bir alternatife yönelmeye neden olabilir. Koruyucuları genel olarak kozmetikte koruyucular rehberinde ele aldık.

Kimler parabenlere dikkat edebilir?

Paraben alerjisi tanısı almış kişiler bu maddeleri içeren ürünlerden kaçınmalıdır; bu tanı ancak bir dermatoloğun yaptığı yama testiyle konabilir. Bazı kişilerde parabenler, egzamalı veya hasarlı ciltte uygulandığında tahrişe yol açabilir; sağlam ciltte ise aynı ürün sorun yaratmayabilir.

Hamilelik döneminde veya küçük çocuklar için ürün seçerken daha temkinli olmak isteyen ebeveynler, uzun zincirli parabenleri (propil, bütil) içermeyen ürünleri tercih edebilir. Ancak metilparaben içeren bir ürünü kullanmış olmak bir endişe nedeni değildir. Bebek ürünlerinde etiket okumayla ilgili ipuçları için bebek ve çocuk ürünleri rehberine bakabilirsiniz.

Pratikte en sağlıklı yaklaşım, paraben içerip içermemesine değil, ürünün sizin cildinizde nasıl bir etki bıraktığına bakmaktır. Bir üründen sonra kızarıklık, kaşıntı veya döküntü fark ederseniz, sorumlu maddenin paraben mi yoksa parfüm ya da başka bir koruyucu mu olduğunu ancak yama testi gösterebilir.