Aspartam (E951)
Aspartam, şekerden yaklaşık 200 kat tatlı, kalorisi çok düşük bir yapay tatlandırıcıdır. IARC 2023'te aspartamı Grup 2B (“insanlarda kanserojen olabilir”, kanıt sınırlı) olarak sınıflandırmıştır; aynı dönemde WHO/FAO uzman komitesi JECFA ise günlük 40 mg/kg olan kabul edilebilir alım sınırını değiştirmemiştir. Fenilketonüri hastaları için aspartam uygun değildir.
Risk aralığı
1 en düşük, 10 en yüksek risk. Aralık; maddenin miktarına, ürünün durulanıp durulanmadığına ve kullanım şekline göre değişir. Temiz İçerik uygulaması da aynı aralıkları kullanır.
Kabul edilebilir günlük alım sınırı yüksektir ve normal tüketimde aşılması zordur; IARC 2B sınıflandırması ve süren araştırmalar nedeniyle aralık orta düzeydedir.
Aspartam nedir, ne işe yarar?
Aspartam, iki amino asidin (aspartik asit ve fenilalanin) birleşmesiyle oluşan bir tatlandırıcıdır. Gram başına şekerle benzer kalori içerir; ancak çok tatlı olduğu için ürünlerde çok küçük miktarlarda kullanılır ve sonuçta enerjiye katkısı ihmal edilebilir düzeydedir.
Sindirimde bileşenlerine (aspartik asit, fenilalanin ve az miktarda metanol) ayrılır. Bu maddeler gıdalarda doğal olarak da bulunur; örneğin bazı meyve ve sebze suları, aspartamlı bir içecekle benzer veya daha fazla metanol içerebilir. Isıya dayanıklı olmadığı için fırınlanan ürünlerde pek kullanılmaz.
Hangi ürünlerde bulunur?
- Diyet, light ve “şekersiz” gazlı içecekler
- Şekersiz sakız ve şekerlemeler
- Masa tatlandırıcıları (tablet ve toz)
- Bazı yoğurtlar, sütlü tatlılar ve aromalı sular
- Çiğnenebilir vitaminler ve bazı ilaçlar
IARC 2B ve JECFA kararları ne diyor?
2023'te iki ayrı WHO bağlantılı kuruluş aspartamı değerlendirmiştir. IARC, insanlarda ve hayvanlarda sınırlı kanıt bulunduğunu belirterek aspartamı Grup 2B'ye almıştır. IARC'nin değerlendirmesi bir maddenin kanser yapıp yapamayacağına dair kanıtın gücünü gösterir; ne kadar tüketimin risk oluşturacağını söylemez.
Risk değerlendirmesi yapan JECFA ise eldeki verilerin günlük kabul edilebilir alım (ADI) değerini değiştirmeyi gerektirmediği sonucuna varmış ve vücut ağırlığının kilogramı başına günde 40 mg sınırını korumuştur. WHO'nun açıklamasına göre bir yetişkinin bu sınırı aşması için her gün çok sayıda kutu diyet içecek tüketmesi gerekir. AB'de EFSA da aynı ADI değerini kullanır.
WHO ayrıca 2023'te, şeker içermeyen tatlandırıcıların kilo kontrolü amacıyla kullanılmasını önermeyen bir rehber yayımlamıştır; bu öneri yalnız aspartamı değil tüm tatlandırıcıları kapsar.
Fenilketonüri (PKU) uyarısı
Fenilketonüri, vücudun fenilalanin amino asidini parçalayamadığı kalıtsal bir hastalıktır. Fenilalanin birikimi özellikle çocuklarda sinir sistemine zarar verebilir. Aspartam fenilalanin içerdiği için bu kişilerin aspartamdan kaçınması gerekir. AB ve Türkiye'de aspartam içeren ürünlerin etiketinde, aspartamın içindekiler listesinde adıyla mı E koduyla mı yazıldığına göre “fenilalanin kaynağı içerir” veya “aspartam (fenilalanin kaynağı) içerir” uyarısı bulunması zorunludur.
Etikette gördüğünüzde ne yapmalı?
Fenilketonüriniz yoksa ve tüketiminiz makul düzeydeyse aspartamlı bir ürün için kaygı duymanız gerekmez. Diyet içecekleri şekerli içeceklerden uzaklaşmak için bir geçiş aracı olarak kullanmak mantıklı olabilir; uzun vadede ise en iyi içecek sudur. Tatlandırıcılar arasında karşılaştırma için sukraloz ve asesülfam K sayfalarına bakabilirsiniz.
Sık sorulanlar
Aspartam kanser yapar mı?
IARC aspartamı Grup 2B (kanserojen olabilir) olarak sınıflandırmıştır; kanıt sınırlıdır. JECFA ve EFSA, kabul edilebilir günlük alım sınırı içinde tüketimin güvenli olduğu görüşünü sürdürmektedir.
Günde kaç kutu diyet içecek güvenli?
Sınır vücut ağırlığına bağlıdır (günde 40 mg/kg). Örneğin 70 kg'lık bir yetişkinin sınırı 2800 mg'dır; bu, normal tüketimde aşılması zor bir miktardır. Ürünlerdeki aspartam miktarı farklılık gösterebilir.
Hamileler aspartam tüketebilir mi?
Düzenleyici kurumlar hamilelikte de ADI sınırları içinde güvenli kabul eder. Fenilketonürisi olan hamileler ise kesinlikle kaçınmalıdır. Sorusu olanlar doktoruna danışabilir.
Aspartam kilo vermeye yardımcı olur mu?
WHO, tatlandırıcıların uzun vadeli kilo kontrolünde yararlı olduğuna dair kanıtın yetersiz olduğunu belirtir ve bu amaçla kullanılmalarını önermez.
Kaynaklar
Güncelleme: 2026-10-11 · Nasıl puanlıyoruz?
Bu sayfa genel bilgilendirme içindir ve kişisel tıbbi tavsiye değildir. Ürünün kendi etiketindeki uyarılar ve bir sağlık uzmanının önerisi her zaman önceliklidir.