Kedi ve köpek maması etiketi nasıl okunur? İçerik, koruyucu ve tehlikeli gıdalar

Önce mamanın türüne bakın: tam mı, tamamlayıcı mı?

Etikette en önemli bilgilerden biri, mamanın tam yem mi yoksa tamamlayıcı yem mi olduğudur. Tam yem, tek başına verildiğinde hayvanın günlük besin ihtiyacını karşılayacak şekilde hazırlanmıştır. Tamamlayıcı yem ise (ödül mamaları, bazı yaş mamalar, atıştırmalıklar) tek başına yeterli değildir ve diğer mamalarla birlikte verilmelidir.

Ayrıca mamanın hangi yaş ve yaşam dönemi için uygun olduğuna (yavru, yetişkin, yaşlı, kısırlaştırılmış) bakın. Yavruların büyüme döneminde enerji, protein ve mineral ihtiyaçları farklıdır. Türkiye'de evcil hayvan mamaları yem mevzuatı kapsamında Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından denetlenir ve etiket kuralları büyük ölçüde AB ile uyumludur.

İçindekiler listesi: ilk sıralara dikkat

Mama içerikleri de genellikle ağırlığa göre çoktan aza sıralanır. Kediler zorunlu etoburdur, köpekler ise etle beslenmeye yatkın hepçillerdir; bu nedenle kaliteli bir mamada listenin ilk sırasında genellikle tanımlanmış bir hayvansal protein kaynağı (tavuk, kuzu, somon gibi) bulunması beklenir.

Burada bir incelik vardır: Taze et yüksek oranda su içerir. “Taze tavuk” listenin başında olsa bile, pişirme ve kurutma sonrasında ağırlığının büyük kısmını kaybeder. Buna karşılık “kurutulmuş tavuk proteini” veya “tavuk unu” suyu alınmış, yoğun bir protein kaynağıdır. Bu yüzden ilk sıradaki maddeye ek olarak, sonrasında hangi protein ve tahıl kaynaklarının geldiğine de bakmak gerekir.

Ürün adındaki ifadeler de bilgi verir: “Tavuk”, “tavuklu”, “tavuk aromalı” gibi ifadeler farklı minimum oranlara karşılık gelir. Avrupa mama sektörünün etiketleme kurallarına (FEDIAF) göre ürün adının doğrudan “tavuk” olması en az %26, “tavuk açısından zengin” ifadesi en az %14, “tavuklu” (with chicken) ifadesi ise en az %4 tavuk anlamına gelir. “Aromalı” ifadesi ise bileşenin %4'ün altında olduğunu, hatta yalnızca tat ve koku veren bir aroma maddesiyle sağlanabildiğini gösterir. Bileşenin yüzdesi belirtilmişse, bu oran en net bilgidir.

Yan ürünler: korkulacak bir şey mi?

“Hayvansal yan ürünler” veya “et ve hayvansal türevler” ifadesi pek çok kişiyi tedirgin eder. Bu ifadeler; insan gıdası olarak yaygın tüketilmeyen ama besleyici olabilen iç organlar (karaciğer, böbrek, kalp gibi) ve diğer hayvansal parçaları kapsayabilir. Doğada etçil hayvanlar avlarının iç organlarını da yer; bu organlar vitamin ve mineral açısından zengindir.

Asıl sorun, bu ifadenin genel ve belirsiz olmasıdır: Hangi hayvandan ve hangi parçalardan geldiği her zaman anlaşılmaz. Kaynağı belirtilmiş ifadeler (“tavuk ciğeri”, “kuzu eti”) daha şeffaftır. Belirli bir proteine alerjisi olan hayvanlar için de bu şeffaflık önemlidir; çünkü genel ifadeler farklı hayvan türlerini içerebilir.

Koruyucular ve diğer katkılar

• Doğal antioksidanlar: Karışık tokoferoller (E vitamini) ve biberiye özü, mamadaki yağların acılaşmasını önlemek için sık kullanılır ve düşük endişelidir. Bu koruyucularla hazırlanan mamaların raf ömrü daha kısa olabilir.
• Sentetik antioksidanlar: BHA ve BHT yağların bozulmasını etkili biçimde önler ve izinli sınırlarda kullanılır. BHA, IARC tarafından 2B grubunda (insanlarda kanserojen olabilir; kanıt sınırlı) sınıflandırılmıştır; bu nedenle bazı sahipler bu maddeleri içermeyen mamaları tercih eder.
• Propilen glikol: Yaş ve yarı nemli mamalarda nem tutucu olarak kullanılabilir. Köpekler için izinli sınırlarda kabul edilir; ancak kediler için uygun değildir. Kedilerde kırmızı kan hücrelerinde değişikliklere (Heinz cisimciği oluşumu) yol açabildiği için AB'de kedi yemlerinde katkı maddesi olarak kullanım izni 1991'de kaldırılmış, ABD'de FDA de kedi mamalarında kullanımını yasaklamıştır. Uygulamamızda bu madde evcil hayvan kategorisinde geniş ve yüksek bir aralıkta değerlendirilir; üst uç kedi mamalarını yansıtır.
• Renklendiriciler ve şeker: Karamel renklendirici gibi renklendiriciler mamayı sahibin gözüne çekici göstermek içindir; kedi ve köpekler için renk önemli değildir. Şeker ve şurup gibi tatlandırıcılar da besinsel açıdan gerekli değildir.
• Kıvam vericiler: Yaş mamalarda karragenan veya guar gam gibi maddeler jöle ve sos kıvamı sağlar. Hassas sindirim sistemi olan hayvanlarda bu konu veteriner hekimle konuşulabilir.

Garanti edilen analiz tablosu

Etikette ham protein, ham yağ, ham lif, ham kül ve nem oranları yüzde olarak yazılır. Bu değerler mamanın besin profilini anlamanızı sağlar. Kuru ve yaş mamaları karşılaştırırken dikkatli olun: Yaş mamalar çok yüksek oranda nem içerdiği için protein yüzdesi düşük görünür. Doğru karşılaştırma için değerleri “kuru madde” bazına çevirmek gerekir; yani nem çıkarıldıktan sonra kalan kısım üzerinden hesaplamak.

Kedi mamalarında taurin gibi kediler için zorunlu besin öğelerinin eklendiğini görmek önemlidir. Kediler taurini yeterli miktarda kendileri üretemez; eksikliği kalp ve göz sorunlarına yol açabilir. Bu yüzden köpek maması kedilere düzenli olarak verilmemelidir.

Evcil hayvanınıza verilmemesi gereken yiyecekler

Mama etiketinin yanı sıra, sofradan verilen yiyecekler de önemli bir risk kaynağıdır. Bazı insan gıdaları kedi ve köpekler için ciddi zehirlenmelere yol açabilir:

• Ksilitol: Şekersiz sakız, şekersiz şekerleme, bazı fıstık ezmeleri ve diş macunlarında bulunan bu tatlandırıcı, köpeklerde kan şekerinde tehlikeli bir düşüşe ve karaciğer hasarına yol açabilir. Etikette ksilitol veya E967 yazan ürünleri köpeklerden uzak tutun.
• Üzüm ve kuru üzüm: Köpeklerde böbrek yetmezliğine yol açabilir; etkili olan miktar köpekten köpeğe değiştiği için güvenli bir miktar belirlenmemiştir.
• Soğan, sarımsak, pırasa: Çiğ, pişmiş veya toz halinde kırmızı kan hücrelerine zarar verebilir. Hem kediler hem köpekler için risklidir; soğan tozu içeren hazır yemekler de buna dahildir.
• Çikolata ve kafein: İçerdikleri teobromin ve kafein nedeniyle özellikle bitter çikolata köpekler için tehlikelidir.
• Alkol ve hamur mayası: Ciddi zehirlenmelere yol açabilir.

Evcil hayvanınızın bu yiyeceklerden birini yediğinden şüpheleniyorsanız belirtilerin ortaya çıkmasını beklemeden hemen veteriner hekiminize başvurun. Kusturmaya kendiniz çalışmayın; bunu yalnızca veteriner hekim yönlendirirse yapın.

Mama seçerken kısa kontrol listesi

• Tam yem mi, tamamlayıcı yem mi?
• Yaş ve yaşam dönemine uygun mu?
• İlk sıralarda tanımlanmış bir hayvansal protein var mı?
• Kedi maması ise propilen glikol içermiyor mu, taurin eklenmiş mi?
• Gereksiz renklendirici ve şeker var mı?
• Önerilen günlük miktar hayvanınızın kilosuna ve hareketine uygun mu?

Böbrek, idrar yolu, alerji veya kilo sorunları gibi özel durumlarda mama seçimini veteriner hekiminizle birlikte yapmak en doğrusudur. Etiket okuma genel ilkeleri için içindekiler listesindeki sıralama rehberine de göz atabilirsiniz.