Kozmetikte koruyucular: Neden gerekli, hangileri dikkat ister?

Koruyucu olmasaydı ne olurdu?

Bakteriler, mayalar ve küfler, su ve besin bulunan her ortamda çoğalabilir. Kozmetik ürünler çoğu zaman tam da böyle bir ortamdır: su, yağlar, bitki özleri, şekerler ve proteinler içerir. Üstelik ürün her kullanımda ellerimizle, banyodaki nemle ve havayla temas eder.

Bulaşmış bir ürün kötü koku, renk değişikliği veya ayrışma gibi belirtilerle kendini belli edebilir; ancak bazen hiçbir görünür değişiklik olmadan da zararlı mikroplar barındırabilir. Özellikle göz çevresine uygulanan ürünlerde, hasarlı ciltte veya bağışıklığı zayıf kişilerde bu durum enfeksiyon riski yaratabilir. Kozmetik tarihinde, yetersiz korunmuş ürünlere bağlı göz enfeksiyonları ve ürün geri çağırmaları bu yüzden önemli bir yer tutar.

Bu nedenle AB ve onunla uyumlu Türkiye mevzuatı, piyasaya sürülen ürünlerin güvenlik değerlendirmesinde mikrobiyolojik dayanıklılığın da incelenmesini ister. Koruyucular, yalnızca mevzuatın izin verdiği listede yer alan maddelerden ve belirlenen üst sınırlar içinde kullanılabilir.

Düşük endişeli, yaygın koruyucular

• Phenoxyethanol: Günümüzde en sık kullanılan koruyuculardan biridir. AB'de %1 üst sınırla izinlidir; SCCS bu sınırda, çocuklar dahil tüm tüketici grupları için güvenli olduğu sonucuna varmıştır. Nadiren tahriş veya alerji bildirilir.
• Sodyum benzoat ve potasyum sorbat: Gıdalarda da kullanılan, genellikle iyi tolere edilen koruyuculardır. Asidik pH'ta daha iyi çalıştıkları için çoğu zaman sitrik asitle birlikte görülürler.
• Metilparaben ve etilparaben: En çok incelenmiş koruyuculardandır ve izinli sınırlar içinde güvenli kabul edilir. Konuyu paraben gerçekleri ve efsaneler rehberinde ayrıntılı ele aldık.
• Benzil alkol: Koruyucu olarak kullanılır; aynı zamanda beyan edilmesi gereken koku alerjenlerinden biridir.
• Ethylhexylglycerin, kaprilil glikol gibi maddeler: Koruyucunun etkisini destekleyen yardımcı maddelerdir; “koruyucusuz” olarak pazarlanan ürünlerde de sık görülürler.

Dikkat isteyen koruyucular: MIT ve MCI

Methylisothiazolinone (MIT) ve Methylchloroisothiazolinone (MCI), çok düşük konsantrasyonlarda bile etkili olan güçlü koruyuculardır. Ancak aynı zamanda güçlü temas alerjenleridir. Parabenlerden uzaklaşma eğiliminin hızlandığı dönemde kullanımları artmış, ardından Avrupa'da MIT'ye bağlı alerjik temas dermatiti vakalarında belirgin bir yükseliş gözlenmiştir.

Bunun üzerine AB, MIT'yi ve MCI/MIT karışımını ciltte kalan ürünlerde (krem, losyon, ıslak mendil gibi) yasaklamış, durulanan ürünlerde (şampuan, duş jeli) ise çok düşük bir üst sınırla sınırlandırmıştır. Uygulamamızda bu maddeler kozmetik kategorisinde, ürün tipine göre orta-yüksek bir risk aralığında değerlendirilir.

MIT'ye karşı alerji geliştirmiş biri, bu maddeye boya, yapıştırıcı veya temizlik ürünleri gibi kozmetik dışı kaynaklardan da maruz kalabilir. Alerji tanısı aldıysanız etiketlerde Methylisothiazolinone, Methylchloroisothiazolinone ve benzer isothiazolinone adlarını aramanız önemlidir.

Formaldehit salan koruyucular

Bazı koruyucular, ürünün içinde zamanla çok küçük miktarlarda formaldehit açığa çıkararak çalışır. DMDM Hydantoin, Imidazolidinyl Urea, Diazolidinyl Urea ve Sodium Hydroxymethylglycinate bu gruptandır.

Formaldehit, IARC tarafından insanlarda kanserojen (Grup 1) olarak sınıflandırılmıştır; ancak bu sınıflandırma ağırlıklı olarak mesleki ortamda solunum yoluyla yüksek maruziyete dayanır. Kozmetikteki asıl pratik konu, formaldehidin güçlü bir cilt alerjeni olmasıdır. AB mevzuatı, formaldehit salan koruyucular içeren ve bitmiş üründe salınan toplam formaldehit miktarı %0,001'i (10 ppm) aşan ürünlerin etiketinde “formaldehit salar” uyarısı bulunmasını zorunlu kılar. Bu eşik 2022'deki bir düzenlemeyle eski %0,05 değerinden düşürülmüştür; geçiş süresi sonunda, 31 Temmuz 2026'dan itibaren uyarısız eski stoklar da AB pazarında satılamaz.

Formaldehit alerjisi olan kişiler bu koruyucuları içeren ürünlerden kaçınmalıdır. Diğer kişiler için de daha düşük endişeli alternatiflerin bulunduğu durumlarda bu gruptan uzak durmak makul bir tercih olabilir; uygulamamızda DMDM Hydantoin yüksek aralıkta değerlendirilir.

Koruyucu olarak anılan ama farklı görevli maddeler

• Triclosan: Bir koruyucudan çok antibakteriyel ajan olarak kullanılmıştır. Antimikrobiyal direnç ve çevresel etkiler konusundaki endişeler nedeniyle kullanımı birçok ülkede kısıtlanmış, AB'de izin verilen ürün türleri daraltılmıştır.
• Disodium EDTA: Kendisi koruyucu değildir; metal iyonlarını bağlayarak koruyucuların daha iyi çalışmasına ve ürünün kararlı kalmasına yardım eder.
• Alkol (Alcohol Denat.): Yüksek oranda kullanıldığında ürünü korur; ancak cildi kurutabilir.

“Koruyucusuz” ürünler gerçekten koruyucusuz mu?

“Koruyucusuz” ifadesi genellikle mevzuattaki resmi koruyucu listesinde yer alan maddelerin kullanılmadığını anlatır. Bu ürünler çoğu zaman koruyucu etkisi olan başka maddelerle (bazı glikoller, bitki özleri, yüksek oranda alkol veya gliserin), özel pompalı ambalajlarla ya da çok düşük su içeriğiyle korunur. Su içermeyen yağlar, balmlar ve tozlar ise gerçekten koruyucuya ihtiyaç duymayabilir.

Bu yaklaşımlar meşrudur; ancak “koruyucusuz” ifadesi kendiliğinden daha güvenli anlamına gelmez. Bazı esansiyel yağlar ve bitki özleri koruyucu etkileri için kullanılır ve bunların kendileri de alerjen olabilir. Konu için parfüm alerjenleri rehberine bakabilirsiniz.

Etikette koruyucuları nasıl değerlendirmeli?

• Koruyucu genellikle listenin ortasında veya sonundadır, çünkü çok düşük oranlarda kullanılır.
• Bilinen bir alerjiniz varsa o maddenin INCI adını doğrudan arayın. Alerji tanısı ancak dermatoloğun yaptığı yama testiyle konabilir.
• Ciltte kalan ürünlerde daha seçici olun: Krem ve losyonlar saatlerce ciltte kaldığı için, koruyucu seçimi durulanan ürünlere göre daha önemlidir.
• Açıldıktan sonra kullanım süresine uyun: Ambalajdaki açık kavanoz simgesi ve yanındaki “6M”, “12M” gibi ifadeler, ürünün açıldıktan sonra kaç ay kullanılabileceğini gösterir.
• Kavanozları temiz elle veya spatulayla kullanın: Bu, koruyucu sistemin yükünü azaltır.

Genel kural olarak, tamamen koruyucusuz bir krem değil, iyi seçilmiş koruyucu içeren bir krem daha güvenlidir. Kozmetik kullandıktan sonra kızarıklık, kaşıntı veya döküntü fark ederseniz ürünü bırakıp bir dermatoloğa danışmanız önerilir.